(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

అరణ్యపర్వ - అధ్యాయ 298

॥ శ్రీః ॥
3.298. అధ్యాయః 298
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Topics
సావిత్ర్యా సహ వనం ప్రవిష్టేన సత్యవతా ఫలాహరణపూర్వకం కాష్ఠవిపాటనం ॥ 1 ॥
తథా శిరోవేదనాదూనతయా కాష్ఠపాటనాదుపరమపూర్వకం భార్యోత్సంగే శిరోనిధానేన భూతలే శయనం ॥ 2 ॥
తతః సత్యవతోఽసుహరణాయ సమాగతం యమం దృష్టవత్యా సావిత్ర్యా సాంజలిబంధం తదాగమనప్రయోజనప్రశ్నః ॥ 3 ॥
యమేన తాంప్రతితత్క్రధనపూర్వకం పాశబంధనేన సత్యవతస్తదీయశరీరాదపకర్షణపూర్వకం స్వలోకంప్రతి ప్రస్థానం ॥ 4 ॥
తమనుగచ్ఛంత్యాః సావిత్ర్యాః స్తుతివచనసంతుష్టేన యమేన తస్యై వరదానపూర్వకం వంధవిమోచనేన సత్యవతో విసర్జనం ॥ 5 ॥
తతః పునరుజ్జీవితేన సత్యవతా సావిత్ర్యాసహ పుతాశ్రమంప్రతి ప్రస్థానం ॥ 6 ॥
Mahabharata - Vana Parva - Chapter Text

మార్కండేయ ఉవాచ। 3-298-0x(2767)(27375)
అథ భార్యాసహాయః స ఫలాన్యాదాయ వీర్యవాన్।
కఠినం పూరయామాస తతః కాంఠాన్యపాటయత్ ॥ 3-298-1(27376)
తస్య పాటయతః కాష్ఠం స్వేదో వై సమజాయత।
వ్యాయామేన చ తేనాస్య జజ్ఞే శిరసి వేదనా ॥ 3-298-2(27377)
సోఽభిగంయ ప్రియాం భార్యామువాచ శ్రమపీడితః।
వ్యాయామేన మమానేన జాతా శిరసి వేదనా ॥ 3-298-3(27378)
అంగాని చైవ సావిత్రి హృదయం దూయతీవ చ।
అస్వస్థమివ చాత్మానం లక్షయే మితభాషిణి ॥ 3-298-4(27379)
శూలైరివ శిరో విద్ధమిదం సంలక్షయాంయహం।
`భ్రమంతీవ దిశః సర్వాశ్చక్రారూఢం మనో మమ'।
తత్స్వప్తుమిచ్ఛే కల్యాణి న స్తాతుం శక్తిరస్తి మే ॥ 3-298-5(27380)
సా సమాసాద్య సావిత్రీ భర్తారముపగంయ చ।
ఉత్సంగేఽస్య శిర కృత్వా నిషసాద మహీతలే ॥ 3-298-6(27381)
తతః సా నారదవచో విమృశంతీ తపస్వినీ।
తం ముహూర్తం క్షణం వేలాం దివసం చ యుయోజ హ ॥ 3-298-7(27382)
`హంత ప్రాప్తః స కాలోఽయమితి చింతాపరా సతీ'।
ముహూర్తాదేవ చాపశ్య్పురుషం రక్తవాససం।
వద్ధమౌలిం వపుష్మంతమాదిత్యసమతేజసం ॥ 3-298-8(27383)
శ్యామావదాతం రక్తాక్షం పాశహస్తం భయావహం।
స్థితం సత్యవతః పార్శ్వే నిరీక్షంతం తమేవ చ ॥ 3-298-9(27384)
తం దృష్ట్వాసహసోత్థాయ భర్తున్యస్య శనైః శిరః।
కృతాంజలిరువాచార్తా హృదయేన ప్రవేపతీ ॥ 3-298-10(27385)
దైవతంత్వాభిజానామి వపురేతద్ధ్యమానుషం।
కామయా బ్రూహి దేవేశ కస్త్వం కించ చికీర్షసి ॥ 3-298-11(27386)
యమ ఉవాచ। 3-298-12x(2768)
పతివ్రతాఽసి సావిత్రి తథైవ చ తపోన్వితా।
అస్త్వామభిభాషామి విద్ధి మాం త్వం శుభే యమం ॥ 3-298-12(27387)
అయం తే రసత్యవాన్భర్తా క్షీణాయుః పార్థివాత్మజః।
నేష్యామి తమహం బద్ధ్వా విద్ధ్యేతన్మే చీకిర్షితం ॥ 3-298-13(27388)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-13x(2769)
శ్రూయతే భగవందూతాస్తవాగచ్ఛంతి మానవాన్।
నేతుం కిల భవాన్కస్మాదాగతోసి స్వయం ప్రభో ॥ 3-298-14(27389)
మార్కండేయ ఉవాచ। 3-298-15x(2770)
ఇత్యుక్తః పితృరాజస్తాం భగవాన్స్వచికీర్షితం।
యథావత్సర్వమాఖ్యాతుం తత్ప్రియార్థం ప్రచక్రమే ॥ 3-298-15(27390)
అయం చ ధర్మసంయుక్తో రూపవాన్గుణసాగరః।
నార్హో మత్పురుషైర్నేతుమతోస్మి స్వయమాగతః ॥ 3-298-16(27391)
తతః సత్యవతః కాయాత్పాశబద్ధం వశంగతం।
అంగుష్ఠమాత్రం పురుషం నిశ్చకర్ష యమో బలాత్ ॥ 3-298-17(27392)
తతః సముద్ధృతప్రాణం గతశ్వాసం హతప్రభం।
నిరవిచేష్టంశరీరం తద్బభూవాప్రియదర్సనం ॥ 3-298-18(27393)
యమస్తు తం తతో బద్ధ్వా ప్రయాతో దక్షిణాముఖః।
సావిత్రీ చైవ దుఃఖార్తా యమమేవాన్వగచ్ఛత ॥ 3-298-19(27394)
`భర్తుః శరీరరాం చ విధాయ హి తపస్వినీ।
భర్తారమనుగచ్ఛంతీ తథావస్థం సుమధ్యమా'।
నియమవ్రతసంసిద్ధా మహాభాగా పతివ్రతా ॥ 3-298-20(27395)
యమ ఉవాచ। 3-298-21x(2771)
నివర్త గచ్ఛ సావిత్రి కురుష్వాస్యౌర్ధ్వదైహికం।
కృతంభర్తుస్త్వయాఽఽనృణ్యం యావద్గంయం గతం త్వయా ॥ 3-298-21(27396)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-22x(2772)
యత్ర మే నీయతే భర్తా స్వయం వా యత్ర గచ్ఛతి।
మయా చ తత్ర గంతవ్యమేష ధర్మః సనాతనః ॥ 3-298-22(27397)
తపసా గురుభక్త్యా చ భర్తుః స్నేహాద్వ్రతేన చ।
తవ చైవ ప్రసాదేన న మే ప్రతిహతా గతిః ॥ 3-298-23(27398)
ప్రాహుః సాప్తపదం మైత్రం బుధాస్తత్త్వార్థదర్శినః।
మిత్రతాం చ పురస్కృత్య కించిద్వక్ష్యామి తచ్ఛృణు ॥ 3-298-24(27399)
నానాత్మవంతస్తు వనే చరంతి
ధర్మం చ వాసం చ పరిశ్రమం చ।
విజ్ఞానతో ధర్మముదాహరంతి
తస్మాత్సంతో ధర్మమాహుః ప్రధానం ॥ 3-298-25(27400)
ఏకస్య ధర్మేణ సతాం మతేన
సర్వేస్మ తం మార్గమనుప్రపన్నాః।
మా వై ద్వితీయం మా తృతీయం చ వాంఛే
తస్మాత్సంతో ధర్మమాహుః ప్రధానం ॥ 3-298-26(27401)
యమ ఉవాచ। 3-298-37x(2773)
నివర్త తుష్టోస్మి తవానయా గిరా
స్వరాక్షరవ్యంజనహేతుయుక్తయా।
వరం వృణీష్వేహవినాఽస్య జీవితం
దదాని తే సర్వమనిందితే వరం ॥ 3-298-27(27402)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-28x(2774)
చ్యుతః స్వరాజ్యాద్వనవాసమాశ్రితో
వినష్టచక్షుః శ్వశురో మమాశ్రమే।
స లబ్ధచక్షుర్బలవాన్భవేన్నృప-
స్తవ ప్రసాదాజ్జ్వలనార్కసంనిభః ॥ 3-298-28(27403)
యమ ఉవాచ। 3-298-29x(2775)
దదాని తేఽహం తమనిందితే వరం
యథా త్వయోక్తం భవితా చ తత్తథా।
తవాధ్వనా గ్లానిమివోపలక్షయే
నివర్త గచ్ఛస్వ న తే శ్రమో భవేత్ ॥ 3-298-29(27404)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-30x(2776)
శ్రమః కుతో భర్తృసమీపతో హిమే
యతో హి భర్తా మమ సా గతిర్ధ్రువా।
యతః పతిం నమేష్యసి తత్ర మే గతిః
సురేశ భూయశ్చ వచో నిబోధ మే ॥ 3-298-30(27405)
సతాం సకృత్సంగతమీప్సితం పరం
తతః పరం మిత్రమితి ప్రచక్షతే।
న చాఫలం సత్పురుషేణ సంగతం
తతః సతాం సంనివసేత్సమాగమే ॥ 3-298-31(27406)
యమ ఉవాచ। 3-298-32x(2777)
మనోనుకూలం బుధబుద్ధివర్ధనం
త్వయా యదుక్తం వచనం హితాశ్రయం।
వినా పునః సత్యవతోస్య జీవితం
వరం ద్వితీయం వరయస్వ భామిని ॥ 3-298-32(27407)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-33x(2778)
హృతంపురా మే శ్వశురస్య ధీమతః
స్వమేవ రాజ్యంలభతాం స పార్థివః।
కజహ్యాత్స్వధర్మాన్న చ మే గురుర్యథా
ద్వితీయమేతద్వరయామి తే వరం ॥ 3-298-33(27408)
యమ ఉవాచ। 3-298-34x(2779)
స్వమేవం రాజ్యం ప్రతిపత్స్యతేఽచిరా-
న్న చ స్వధర్మాత్పరిహీయతే నృపః।
కృతేన కామేన మయా నృపాత్మజే
నివర్త గచ్ఛస్వ న తే శ్రమో భవేత్ ॥ 3-298-34(27409)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-35x(2780)
ప్రజాస్త్వయైతా నియమేన సంయతా
నియంయ చైతా నయసే నికామయా।
తతో యమత్వం తవ దేవ విశ్రుతం
నిబోధ చేమాం గిరమీరితాం మయా ॥ 3-298-35(27410)
అద్రోహః సర్వభూతేషు కర్మణా మనసా గిరా।
అనుగ్రహశ్చ దానం చ సతాం ధర్మః సనాతనః ॥ 3-298-36(27411)
ఏవంప్రాయశ్చ లోకోఽయం మనుష్యాః శక్తిపేశలాః।
సంతస్త్వేవాప్యమిత్రేషు దయాం ప్రాప్తేషు కుర్వతే ॥ 3-298-37(27412)
యమ ఉవాచ। 3-298-38x(2781)
పిపాసితస్యేవ భవేద్యథా పయ-
స్తథా త్వయా వాక్యమిదం సమీరితం।
వినా పునః సత్యవతోఽస్య జీవితం
వరం వృణీష్వేహ శుభే యదిచ్ఛసి ॥ 3-298-38(27413)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-39x(2782)
మమానపత్యః పృథివీపతిః పితా
భవత్పితుః పుత్రశతం తథౌరసం।
కులస్య సంతానకరం చ యద్భవే-
త్తృతీయమేతద్వరయామి తే వరం ॥ 3-298-39(27414)
యమ ఉవాచ। 3-298-40x(2783)
కులస్య సంతానకరం సువర్చసం
శతం సుతానాం పితురస్తు తే శుభే।
కృతేన కామేన నరాధిపాత్మజే
నివర్త దూరం హి పథస్త్వమాగతా ॥ 3-298-40(27415)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-41x(2784)
న దూరమేతన్మమ భర్తృసన్నిధౌ
మనో హి మే దూరతరం ప్రధావతి।
అథ వ్రజన్నేవ గిరం సముద్యతాం
మయోచ్యమానాం శృణు భూయ ఏవ చ ॥ 3-298-41(27416)
వివస్వతస్త్వం తనయఋ ప్రతాపవాం-
స్తతో హి వైవస్వత ఉచ్యసే బుధైః।
సమేన ధర్మేణ చరంతి తాః ప్రజా-
స్తతస్తవేహేవర ధర్మరాజతా ॥ 3-298-42(27417)
ఆత్మన్యపి న విశ్వాసస్తథా భవతి సత్సు యః।
తస్మాత్సత్సు విశేపేణ సర్వః ప్రణయమిచ్ఛతి ॥ 3-298-43(27418)
సౌహదాత్సర్వభూతానాం విశ్వాసో నామ జాయతే।
తస్మాత్సత్సు విశేపేణ విశ్వాసం కురుతే జనః ॥ 3-298-44(27419)
యవ ఉవాచ। 3-298-45x(2785)
ఉదాహృతంతే వచనం యదంగనే
శుభే న తాదృక్ త్వదృతే శ్రుతం మయా।
అనేన తుష్టోస్మి వినాఽస్య జీవితం
వరం చతుర్థం వరయస్వ గచ్ఛ చ ॥ 3-298-45(27420)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-46x(2786)
మమాత్మజం సత్యవతస్తథౌరసం
భవేదుభాభ్యామిహ యత్కులోద్వహం।
శతం సుతానాం బలవీర్యశాలినా-
మిదంచతుర్థం వరయామి తే వరం ॥ 3-298-46(27421)
యమ ఉవాచ। 3-298-47x(2787)
శతం సుతానాం బలవీరయ్శాలినాం
భవిష్యతి ప్రీతికరం తవాబలే।
పరిశ్రమస్తే న భవేన్నృపాత్మజే
నివర్త దూరం హి పథస్త్వమాగతా ॥ 3-298-47(27422)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-48x(2788)
సతాం సదా శాశ్వతధర్మవృత్తిః
సంతో న సీదంతి న చ వ్యథంతి।
సతాం సద్భిర్నాఫలః సంగమోస్తి
సద్భ్యో భయంనానువర్తంతి సంతః ॥ 3-298-48(27423)
సంతో హి సత్యేన నయంతి సూర్యం
సంతో భూమిం తపసా ధారయంతి।
సంతో గతిర్భూతభవ్యస్ రాజ-
న్సతాం మధ్యే నావసీదంతి సంతః ॥ 3-298-49(27424)
ఆర్యజుష్టమిదం వృత్తమితి విజ్ఞాయ శాశ్వతం।
సంతః పరార్థం కుర్వాణా నావేక్షంతి ప్రతిక్రియాః ॥ 3-298-50(27425)
న చ ప్రసాదః సత్పురుషేషు మోఘో
న చాప్యర్థో నశ్యతి నాపి మానః।
యస్మాదేతన్నియతం సత్సు నిత్యం
తస్మాత్సంతో రక్షితారో భవంతి ॥ 3-298-51(27426)
యమ ఉవాచ। 3-298-52x(2789)
యథాయథా భాషసి ధర్మసంహితం
మనోనుకూలం సుపదం మహార్థవత్।
తథాతథా మే త్వయి భక్తిరుత్తమా
వరం వృణీష్వాప్రతిమం పతివ్రతే ॥ 3-298-52(27427)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-53x(2790)
న తేఽపవర్గః సుకృతాద్వినా కృత-
స్తథా యథాఽన్యేషు వరేషు మానద।
వరం వృణే జీవతు సత్యవానయం
యథా మృతా హ్యేవమహం పతిం వినా ॥ 3-298-53(27428)
న కామయే భర్తవినాకృతా సుఖం
న కామయే భర్తృవినాకృతా దివం।
నకామయే భర్తవినాకృతా శ్రియం
న భర్తృహీనా వ్యవసామి జీబితుం ॥ 3-298-54(27429)
వరాతిసర్గః శతపుత్రతా మమ
త్వయైవ దత్తో హ్రియతే చ మే పతిః।
వరం వృణే జీవతు సత్యవానయం
తవైవ సత్యం వచనం భవిష్యతి ॥ 3-298-55(27430)
మార్కండేయ ఉవాచ। 3-298-56x(2791)
తథేత్యుక్త్వా తు తం పాశం ముక్త్వా వైవస్వతో యమః।
ధర్మరాజః ప్రహృష్టాత్మా సావిత్రీమిదమబ్రవీత్ ॥ 3-298-56(27431)
ఏష భద్రే మయా ముక్తో భర్తా తే కులనందిని।
`తోషితోఽహం త్వయా సాధ్వి వాక్యైర్ధర్మార్తసంహితైః' ॥ 3-298-57(27432)
అరోగస్వ నేయశ్చ సిద్ధార్థః స భవిష్యి।
చతుర్వర్షశతాయుశ్చ త్వయా సార్ధమవాప్స్యతి ॥ 3-298-58(27433)
ఇష్ట్వా యజ్ఞైశ్చ ధర్మేణ ఖ్యాతిం లోకే గమిష్యతి।
త్వయి పుత్రశతం చైవ సత్యవాంజనయిష్యతి ॥ 3-298-59(27434)
తే చాపి సర్వే రాజానః క్షత్రియాః పుత్రపౌత్రిణః।
ఖ్యాతాస్త్వన్నామధేయాశ్చభవిష్యంతీహ శాశ్వతాః ॥ 3-298-60(27435)
పితుశ్చ తే పుత్రశతం భవితా తవ మాతరి।
మాలవ్యాం మాలవా నామ శాశ్వతాః పుత్రపౌత్రిణః।
భ్రాతరస్తే భవిష్యంతి క్షత్రియాస్త్రిదశోపమాః ॥ 3-298-61(27436)
ఏవం తస్యై వరం దత్త్వా ధర్మరాజః ప్రతాపవాన్।
నివర్తయిత్వా సావిత్రీం స్వమేవ భవనం యయౌ ॥ 3-298-62(27437)
సావిత్ర్యపి యమే యాతే భర్తారం ప్రతిలభ్య చ।
జగామ తత్ర యత్రాస్యా భర్తుః శావం కలేవరం ॥ 3-298-63(27438)
సా భూమౌ ప్రేక్ష్యభర్తారముపసృత్యోపగృహ్య చ।
ఉత్సంగే శిర ఆరోప్య భూమావుపవివేశ హ ॥ 3-298-64(27439)
సంజ్ఞాం చస పునర్లబ్ధ్వా సావిత్రీమభ్యభాషత।
ప్రోష్యాగత ఇవ ప్రేంణా పునఃపునరుదీక్ష్యవై ॥ 3-298-65(27440)
సుచిరం బత సుప్తోస్మి కిమర్థం నావబోధితః।
క్వ చాసౌ పురుషః శ్యామో యోసౌ మాం సంచకర్షహ ॥ 3-298-66(27441)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-67x(2792)
సుచిరం త్వంప్రసుప్తోసి మమాహ్కే పురుషర్షభ।
గతః స భగవాందేవః ప్రజాసంయమనో యమః ॥ 3-298-67(27442)
విశ్రాంతోసి మహాభాగ వినిద్రశ్చ నృపాత్మజ।
యది శక్యం సముత్తిష్ఠ విగాఢాం పశ్య శర్వరీం ॥ 3-298-68(27443)
మార్కండేయ ఉవాచ। 3-298-69x(2793)
ఉపలభ్యతతః సంజ్ఞాం సుఖసుప్త ఇవోత్థితః।
దిశః సర్వా వనాంతాంశ్చ నిరీక్ష్యోవాచ సత్యవాన్ ॥ 3-298-69(27444)
ఫలాహారోస్మి నిష్క్రాంతస్వయా సహ సుమధ్యమే।
తతః పాటయతః కాష్ఠం శరిసో మే రుజాఽభవత్ ॥ 3-298-70(27445)
శిరోభితాపసంతప్తః స్థాతుం చిరమశక్నువన్।
తవోత్సంగే ప్రసుప్తోస్మి ఇతి సర్వం స్మరే శుభే ॥ 3-298-71(27446)
త్వయోపగూఢస్య చ మే నిద్రయాఽపహృతం మనః।
తతోఽపశ్యం తమో ఘోరం పురుషం చ మహౌజసం ॥ 3-298-72(27447)
తద్యది త్వం విజానాసి కిం తద్బ్రూహి సుమధ్యమే।
స్వప్నో మే యదివా దృష్టో యది వా సత్యమేవ తత్ ॥ 3-298-73(27448)
తమువాచాథ సావిత్రీ రజనీ వ్యవగాహతే।
శ్వస్తే సర్వంయథావృత్తమాఖ్యాస్యామి నృపాత్మజ ॥ 3-298-74(27449)
ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ భద్రం తే పితరౌ పశ్య సువ్రత।
విగాఢా రజనీ చేయం నివృత్తశ్చ దివాకరః ॥ 3-298-75(27450)
నక్తంచరాశ్చరంత్యేతే హృష్టాః క్రూరాభిభాషిణః।
శ్రూయంతే పర్ణశబ్దాశ్చ మృగాణాం చరతాం వనే ॥ 3-298-76(27451)
ఏతా ఘోరం శివా నాదాందిశం దక్షిణపశ్చిమాం।
ఆస్థాయ విరువంత్యుగ్రాః కంపయంత్యో మనో మమ ॥ 3-298-77(27452)
సత్యవానువాచ। 3-298-78x(2794)
వనం ప్రతిభయాకారం ఘనేన తమసా వృతం।
న విజ్ఞాస్యసి పంథానం గంతుం చైవ న శక్ష్యసి ॥ 3-298-78(27453)
సావిత్ర్యువాచ। 3-298-79x(2795)
అస్మిన్న వనే దగ్ధే శుష్కవృక్షః స్థితో జ్వలన్।
వాయునా ధంయమానోత్ర దృశ్యతేఽగ్నిః క్వచిత్క్వచిత్ ॥ 3-298-79(27454)
తతోఽగ్నిమానయిత్వేహ జ్వాలయిప్యామి సర్వతః।
కాష్ఠానీమాని సంతీహ జహి సంతాపమాత్మనః ॥ 3-298-80(27455)
యది నోత్సహసే గంతుం సరుజం త్వాం హి లక్షయే।
న చ జ్ఞాస్యసి పంథానం తమసా సంవృతే వనే ॥ 3-298-81(27456)
శ్వః ప్రభాతే వనే దృశ్యే యాస్యావోఽనుమతే తవ।
వసావేహ క్షపామేకాం రుచితం యది తేఽనఘ ॥ 3-298-82(27457)
సత్యవానువాచ। 3-298-83x(2796)
శిరోరుజా నివృత్తా మే స్వస్థాన్యంగాని లక్షయే।
మాతాపితృభ్యామిచ్ఛామి సంయోగం త్వత్ప్రసాదజం ॥ 3-298-83(27458)
న కదాచిద్వికాలే హి గతపూర్వోహమాశ్రమాత్।
అనాగతాయాం సంధ్యాయాం మాతా మే ప్రరుణద్ధి మాం ॥ 3-298-84(27459)
దివాఽపిమయి నిష్క్రాంతే సంతప్యేతే గురూ మమ।
విచినోతి హి మాం తాతః సహైవాశ్రమవాసిభిః ॥ 3-298-85(27460)
మాత్రా పిత్రా చ సుభృశం దుఃఖితాభ్యామహం పురా।
ఉపాలబ్ధశ్చ బహుశశ్చిరేణాగచ్ఛసీతి హి ॥ 3-298-86(27461)
కాత్వవస్థా తయోరద్య మదర్థమితి చింతయే।
తయోరదృశ్యే మయి చ మహద్దుఃఖం భవిష్యతి ॥ 3-298-87(27462)
పురా మామూచతుశ్చైవ రాత్రావస్రాయమాణకౌ।
భృశం సుదుఃఖితౌ వృద్ధౌ బహుశః ప్రీతిసంయుతౌ ॥ 3-298-88(27463)
త్వయా హీనౌ న జీవావ ముహూర్తమపి పుత్రక।
యావద్ధరిష్యసే పుత్ర తావన్నౌ జీవితం ధ్రువం ॥ 3-298-89(27464)
వృద్ధయోరంధయోర్దృష్టిస్త్వయి వంశః ప్రతిష్ఠిః।
త్వయి పిండశ్చ కీర్తిశ్చ సంతానశ్చావయోరితి ॥ 3-298-90(27465)
మాతా వృద్ధా పితా వృద్ధస్తయోర్యష్టిరహం కిల।
తౌ రాత్రౌ మామపశ్యంతౌ కామవస్థాం గమిష్యతః ॥ 3-298-91(27466)
నిద్రాయాశ్చాభ్యసూయామి యస్యా హేతోః పితా మమ।
మాతా చ సంశయం ప్రాప్తా మత్కృతేఽనపకారిణీ ॥ 3-298-92(27467)
అహం చ సంశయం ప్రాప్తః కృచ్ఛ్రామాపదమాస్థితః।
మాతాపితృభ్యాం హి వినా నాహం జీవితుముత్సహే ॥ 3-298-93(27468)
వ్యక్తమాకులయా బుద్ధ్యా ప్రజ్ఞాచక్షుః పితా మమ।
ఏకైకమస్యాం వేలాయాం పృచ్ఛత్యాశ్రమవాసినం ॥ 3-298-94(27469)
నాత్మానమనుశోచామి యథాఽహంపితరం శుభే।
భర్తారం చాప్యనుగతాం మాతరం భృశదుఃఖితాం ॥ 3-298-95(27470)
మత్కృతే న హి తావద్య సంతాపం పరమేష్యతః।
జీవంతావనుజీవామి భర్తవ్యౌ తౌ మయేతి హ ॥ 3-298-96(27471)
తయోః ప్రియం మే కర్వ్యమితి జీవామి చాప్యహం।
`పరమం దైవతం తౌ మే పూజనీయౌ సదా మయా।
తయోస్తు మే సదాఽస్త్యేవం వ్రతమేతత్పురాతనం' ॥ 3-298-97(27472)
మార్కండేయ ఉవాచ। 3-298-98x(2797)
ఏవముక్త్వా స ధర్మాత్మా గురుభక్తో గురుప్రియః।
ఉచ్ఛ్రిత్య బాహూ దుఃఖార్తః సుస్వరం ప్రరురోద హ ॥ 3-298-98(27473)
తతోఽబ్రవీత్తథా దృష్ట్వాభర్తారం శోకకర్శితం।
ప్రమృజ్యాశ్రూణి పాణిభ్యాం సావిత్రీ ధర్మచారిణీ ॥ 3-298-99(27474)
యది మేఽస్తి తపస్తప్తం యది దత్తం హుతం యది।
శ్వశ్రూశ్వశురభర్తౄణాం మమ పుణ్యాఽస్తు శర్వరీ ॥ 3-298-100(27475)
న స్మరాంయుక్తపూర్వం వై స్వైరేష్వప్యనృతాం గిరం।
తేన సత్యేన తావద్య ధ్రియేతాం శ్వశురౌ మమ ॥ 3-298-101(27476)
సత్యవానువాచ। 3-298-102x(2798)
కామయే దర్శనం పిత్రోర్యాహి సావిత్రి మాచిరం।
`అపినామ గురూ తౌ హి పశ్యేయం ధ్రియమాణకౌ' ॥ 3-298-102(27477)
పురా మాతుః పితుర్వాఽపియది పశ్యామి విప్రియం।
న జీవిష్యే వరారోహే సత్యేనాత్మానమాలభే ॥ 3-298-103(27478)
యది ధర్మే చ తే బుద్ధిర్మాం చేజ్జీవంతమిచ్ఛసి।
మమ ప్రియం వా కర్తవ్యం గచ్ఛావాశ్రమమంతికాత్ ॥ 3-298-104(27479)
మార్కండేయ ఉవాచ। 3-298-105x(2799)
సావిత్రీ తత ఉత్థాయ కేశాన్సంంయ భామినీ।
పతిముత్థాపయామాస బాహుభ్యాం పరిగృహ్య వై ॥ 3-298-105(27480)
ఉత్తాయ సత్యవాంశ్చాపి ప్రమృజ్యాంగాని పాణినా।
సర్వా దిశః సమాలోక్య కఠినే దృష్టిమాదధే ॥ 3-298-106(27481)
తమువాచాథసావిత్రీ శ్వః ఫలాని హరిష్యసి।
యోగక్షేమార్థమేతం తే నేష్యామి పరశుం త్వహం ॥ 3-298-107(27482)
కృత్త్వా కఠినభారం సా వృక్షశాఖావలంబినం।
గృహీత్వా పరశుం భర్తుః సకాశే పునరాగమత్ ॥ 3-298-108(27483)
వామే స్కంధే తు వామోరూర్భర్తుర్బాహుం నివేశ్య చ।
దక్షిణఏన పరిష్వజ్య జగామ గజగామినీ ॥ సత్యవానువాచ। 3-298-109(27484)
అభ్యాసగమనాద్భీరు పంథానో విదితా మమ।
వృక్షాంతరాలోకితయా జ్యోత్స్నయా చాపి లక్షయే ॥ 3-298-110(27485)
ఆగతౌ స్వః పథా యేన ఫలాన్యవచితాని చ।
యథాగతం శుభే గచ్ఛ పంథానం మా విచారయ ॥ 3-298-111(27486)
పలాశఖండే చైతస్మిన్పంథా వ్యావర్తతే ద్విధా।
తస్యోత్తరేణ యః పంథాస్తేన గచ్ఛ త్వరస్వ చ ॥ 3-298-112(27487)
స్వస్థోస్మి బలవానస్మి దిదృక్షుః పితరావుభౌ।
బ్రువన్నేవ త్వరాయుక్తః సంప్రాయాదాశ్రమం ప్రతి ॥ 3-298-113(27488)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే అరణ్యపర్వణి పతివ్రతామాహాత్ంయపర్వణి అష్టనవత్యధికద్విశతతమోఽధ్యాయః ॥ 298 ॥

Mahabharata - Vana Parva - Chapter Footnotes
3-298-1 కఠినం స్తాలీం ॥
3-298-7 యుయోజ అనుచింతితవతీ ॥
3-298-8 పురుషం పీతవాససమితి క. థ. పాఠః ॥
3-298-11 కామయా ఇచ్ఛయా ॥
3-298-25 అనాత్మవంతః అజితేంద్రియాః। వనే ధర్మం యజ్ఞాదిరూపం న చరంతి।
జితేనద్రియా ఏవ వనే గ్రామే వా యజ్ఞాదీన్స్త్రీసంబద్ధాన్ ధర్మాన్కుర్వంతి।
తేన గృహస్థవానప్రస్థయోః సంగ్రహః। వాసం గురుకులవాసం బ్రహ్మచర్యం।
పరిశ్రమం పరిత్యాగరూపమాశ్రమం సంన్యాసం। విజ్ఞానతః చతుర్థ్యర్థే సార్వవిభక్తికస్తసిః।
ధర్మస్య ఫలం ఆత్మవిజ్ఞానమిత్యర్థః ॥
3-298-26 ఏతేషామాశ్రమధర్మాణాం సముచ్చయం వారయతి ఏకస్యేతి।
చతుర్ణామన్యతమస్యైకస్యాశ్రమస్య ధర్మేణ సతాం మతేన దంభాదిరహితశ్రద్ధయా సంయగనుష్ఠితేనేత్యర్థః।
సర్వే తం మార్గం జ్ఞానమార్గం ప్రపన్నాః ప్రాప్తాః అతో ధర్మం చ వాసం చ ప్రతిశ్రయం చేతి పాఠక్రమాపేక్షయా ద్వితీయం నైష్ఠికం గురుకులవాసం దారాఽకరణరూపం తృతీయం పారివ్రాజ్యం దారాదిత్యాగరూపం వా న వాంఛే।
జ్ఞానహేతోః ప్రధానభూతస్య ధర్మస్యాద్యేపి సిద్ధేరిత్యర్థః. మద్ధర్తుర్హరణేనావయోర్ధర్మం మా నాశయేతి భావః ॥
3-298-27 నివర్త నివర్తస్వ। స్వర ఉదాత్తాదిః। అక్షరమకారాది। వ్యంజనం కకారాది।
ఏతద్యుక్తత్వేన వాక్యస్య శబ్దతో నిర్దోషత్వముక్తం। హేతుయుక్తత్వేన యుక్తియుక్తత్వమప్యుక్తం ॥
3-298-33 గురుః శ్వశురః ॥
3-298-42 సమేన శత్రుమిత్రాదితారతంయహీనేన తవ ధర్మేణ ప్రశాసనేన తాః
ప్రజాశ్చరంతి। త్వదాజ్ఞావశగా ఇత్యర్థః।
అతఏవ తవ నామ ధర్మరాజ ఇతి। ధర్మేణైవ రాజతే ధర్మోఽస్య రాజత ఇతివా ॥
3-298-43 లౌకికేష్వపి విశ్రామం కుర్యన్నిష్టసిద్ధిం ప్రాప్నోతి కిముత త్వయి ధర్మరాజే ఇత్యాశయేనాహ ఆత్మన్యపీతి।
సర్వః ప్రణమతే నర ఇతి క. ధ. పాఠః ॥
3-298-45 తే త్వయా ॥
3-298-48 శాశ్వతో ధర్మః పత్యుః సకాశాదేవాపత్యోత్పాదనం సతాం మాదృశానాం దారాణాం తత్రైవ వృత్తిః।
నను గతాయుషి పత్యౌ కథం తత్ స్యాదిత్యత ఆహ సంత ఇతి।
వరం దత్త్వా సంతో నవ్యథంతి నాపి సీదంతి కింతు ఉక్తం నిర్వహంత్యేవేత్యర్థః।
అత్యంతాశక్యేఽర్థే కథం స్యాదిత్యత ఆహ సతామితి।
సతామశక్యమపి నాస్తి। భంయచాన్యస్య తేభ్యో నాస్తీతి తత్త్వతోహం నిర్భయాస్మీతి భావః ॥
3-298-49 త్వయాపి సత్యం స్వీయం రక్షణీయమిత్యాహ సంతో హీతి।
భూతభవ్యస్య భూతస్య భవిష్యస్య చ ॥
3-298-51 ఏతత్ త్రయం ప్రసాదోఽర్థో మానశ్చ।
దరిద్రస్య ప్రసాదో నార్థాయ। శ్రీమతాం ప్రసాదోఽర్థకృదపి న మానదః।
సతాం తు మానద ఇతి। ఖలే తు ప్రసాద ఏవ నాస్తి।
అతస్త్రయం త్వయ్యేవ స్తితమితి త్వం రక్షితాస్మాకం భవేతి భావః ॥
3-298-53 తే త్వత్తః। అపవర్గః పుత్రఫలప్రాప్తిః
సుకృతాద్వినా సమీచీనాద్దాంపత్యయోగాదృతేక్షేత్రజాదిపుత్రార్పణేన న కృతోనిష్పాదితో భవతి।
యథాన్యేషు వరేషు భర్తృషు మదయంత్యాం వశిష్ఠస్యేవ న తద్వత్। యస్మాదేవం తస్మాద్వరం వృణే ॥
3-298-54 వ్యవసామి శక్నోమి ॥
3-298-60 త్వన్నామధేయాః సావిత్రా ఇతి ॥
3-298-88 అస్రాయమాణకౌ రుదంతౌ ॥
3-298-89 నౌ ఆవయోః ॥
3-298-94 ప్రజ్ఞాచక్షురంధః ॥
3-298-101 ధ్రియేతాం జీవేతాం। శ్వశురౌ శ్వశ్రూశ్వశురౌ ॥
3-298-106 కఠినే ఫలపూర్ణే పాత్రే ॥
3-298-108 కృత్త్వా ఆచ్ఛిద్య ఆదాయేత్యర్థః ॥
3-298-109 జగాత్యమృదుభామినీ ఇతి థ. పాఠః ॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.